دیر زمانی است که مردمان ایرانی و بسیاری از جوامع دیگر ، در آغاز فصل زمستان مراسمی را بر می دارند که در میان اقوام گوناگون ، نام ها و انگیزه های متفاوتی دارد . در ایران و سرزمین های هم فرهنگ مجاور از شب آغاز زمستان با نام (شب چله ) یا( شب یلدا) نام می برند که همزمان با شب انقلاب زمستانی است . به دلیل دقت گاهشماری ایرانی و انطباق کامل آن با تقویم طبیعی ، همواره و در همه ی سالها ، انقلاب زمستانی برابر با شامگاه سی ام آذرماه و بامداد یکم دی ماه است . هر چند امروزه برخی به اشتباه براین گمانند که مراسم شب چله برای رفع نحسی بلندترین شب سال برگزار می شود؛ اما می دانیم که در باورهای کهن ایران هیچ روز و شبی ، نحس و بد یوم شناخته نمی شده است . جشن شب چله ، همچنین بسیاری از آیین های ایرانی ، ریشه در رویدادی کیهانی دارد.

خورشید در حرکت سالانه خود ، در آخر پاییز به پایین ترین نقطه افق جنوب شرقی می رسد که موجب کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی شب می شود . اما از آغاز زمستان یا انقلاب زمستانی ، خورشید دگر باره به سوی شمال شرقی باز می گردد که نتیجه آن افزایش روشنایی روز و کاهش شب است . به عبارت دیگر در شش ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان ، در هر شبانه روز خورشید اندکی پایین تر از محل پیشین خود در افق طلوع می کند تا در نهایت در آغاز زمستان به پایین ترین حد جنوبی خود با فاصله ای 5/23 درجه از شرق یا نقطه اعتدالین برسد . از این روزه به بعد ، مسیر جابجایی های طلوع خورشید معکوس شده و مجدداً بسوی بالا و نقطه انقلاب تابستانی باز می گردد. آغاز با بازگردیدن خورشید بسوی شمال شرقی و افزایش طول روز ، در اندیشه و باورهای مردم باستان به عنوان زمان زایش یا تولد دیگر باره خورشید دانسته می شده و آن را گرامی و فرخنده می داشتند.
در گذشته ، آیین های در این هنگام برگزار می شده است که یکی از آنها جشن شبانه وبیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده بوده است . جشنی که لازمه های آن ، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده به نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است و همچنین خوراکی های فراوان برای بیداری دراز مدت که همچنین انار و هندوانه و سنجد ، به رنگ سرخ خورشید باشند .

بسیاری از ادیان به شب چله مفهومی دینی دادند. در آیین میترا و بعدها با نام( کیش مهر) ، نخستین و روز زمستان به نام (خوره روز) ( خورشید روز ) روز تولد مهر و نخستین روز سال نو بشمار می آمده است و ا مروز کارکرد خود را در تقویم میلادی که ادامه ی گاهشماری میترایی است و حدود چهارصد سال پیش از مبدأ میلادی بوجود آمده ؛ ادامه می دهد . فرقه های گوناگون عیسوی ، با تفاوت هایی ، زاد روز مسیح را در یکی از روزهای نزدیک به مبدأ سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و جالب اینکه نام نخستین ماه سال آنان (کریست) بوده است . منسوب داشتن میلاد به میلاد مسیح به قرون متأخر باز می گردد و پیش از آن ، آنگونه که ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه نقل کرده است . منظور از میلاد ، میلاد مهر یا خورشید است . نامگذاری نخستین ماه زمستان و سال تو با نام دی به معنی داداری خداوند از همان باورهای میترایی سرچشمه می گیرد . نخستین روز زمستان در نزد خرد مندانی که پیرو مزدک ، قهرمان بزرگ ملی ایران بوده اند سخت گرامی و بزگ دانسته می شود و از آن با نام (خرم روز) یاد می کرده و آیین هایی ویژه داشته اند . این مراسم سالشماری آغاز زمستان هنوز در میان برخی اقوام دیده میشود که نمونه آن تقویم محلی پامیر بدخشان در شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان ، است همچنین در تقویم کهن ارمنیان نیز نخستین ماه سال نو با نام (ناواسارد) یا شده است که با واژه ای اوستایی ( نوسرده ) به معنای ( سال نو) در پیوند است .
هر چند برگزاری مراسم شب چله و میلاد خورشید در سنت دینی زرتشتیان پذیرفته نشده است ؛ اما خوشبختانه اخیراً آنان می کوشند تا این مراسم را همچون دیگر ایرانیان برگزار کنند . متأسفانه در گاهشماری نوظهوری که برخی زرتشتیان استفاده می کنند و دارای سابقه ی تاریخی در ایران نیست ، زمان چله با 24 آذر مصادف می شود که نه با تقویم طبیعی انطباق دارد نه با گاهشماری دقیق ایرانی نه با گفتار ابوریحان بیرونی که از شب چله با نام ( عید نوروز ) یاد می کند . از آنرو که فاصله ی شب چله با نوروز ، نود روز است .

امروز می توان تولد خورشید را آنگونه که پیشینیان ما به نظاره می نشسته اند ، تماشا کرد ؛در دوران گذشته بنا هایی برای سنجش رسیدن خورشید به مواضع سالانه و استخراج تقویم ساخته می شده کهیکی از مهمترین آنها چارتاقی نیاسر کاشان است که فعلاً تنها بنای سالم باقی مانده در این زمینه درایران است . پژوهش های نگارنده که در سال 1380 منتشر شد ( نظام گاهشماری در چارتاقی های ایران ، نشان می دهد که این بنا به گونه ای طراحی و ساخته شده است که می توان زمان رسیدن خورشید به برخی از مواضع سالانه و نیز نقطه انقلاب زمستانی و آغاز سال نو میترایی را با دقت تماشا و تشخیص داد.) چارتاقی نیاسر بنایی است که تولد خورشید به گونه ای مملوس و قابل تماشا در آن دیده می شود . این ویژگی را چارتاقی ( بازه هور) در راه نیشابور به تربت حیدریه و در نزدیکی روستای رباط سفید ، نیز داراست که البته فعلاً دیواری نو ساخته و الحاقی مانع از دیدار پرتوهایی خورشید می شود.

گرد آورنده : تهمینه اکبری
منبع : نوروز نامه